Frigo geeft het ultieme geschenk

Een impressie van een beschouwer

Op donderdag 12 februari 2004 werd het startschot gegeven voor de drie weken durende expo van vzw. Frigo in Lokaal01. Op het programma stond een actie uitgevoerd door twee kunstenaars, op vraag van vzw. Frigo, respectievelijk Lieven Segers en Vaast Colson. Zij opteerden voor een expositie in twee luiken: de mix-tape-module (Lokaal01 (bis) - Generaal Belliardstraat 29 - Antwerpen) en de actie (Lokaal01 - Provinciestraat 287 - Antwerpen).
Op de openingsavond, werd de toeschouwer eerst uitgenodigd om tussen 18u en 21u een bezoek te brengen aan de mix-tape-module, die voorafging aan de actie. Slechts vanaf 21u werd de toeschouwer verwelkomd in Lokaal01.
Op www.frigoweb.be worden de intenties van vzw. Frigo met de mix-tape-module als volgt verwoordt: "In de Generaal Belliardstraat 29 (Antwerpen) staat nog 3 weken de mix-tape-module. Hierin nodigt FRIGO mensen uit om met hun eigen platen/ cd's een muziektape te komen opnemen. Tegelijkertijd is er in de module plaats voor tekenaars om een tape-coverontwerp te maken."

In het vervolg van deze beschouwing zou ik mij willen concentreren op de actie in Lokaal01, omwille van de grote indruk die deze actie op mij gemaakt heeft. Ook heeft deze actie mij tot nadenken aangezet over de mogelijke werking van wat ik het "toeschouwersmechanisme"(i) noem.
Bij het binnentreden van Lokaal01, werd je als toeschouwer geconfronteerd met een stelling die de ruimte zeer sterk domineerde. Deze stelling leidde de toeschouwer naar een opening in het plafond. De opstelling was van die aard, dat de bezoeker uitgenodigd werd zijn hoofd door het gat te steken, waarvan de omvang zo bepaald was dat de toegang tot de bovenliggende ruimte beperkt werd tot één enkele persoon; een opstelling, die erg bepalend is voor het gedrag van de toeschouwer als individu maar ook als groep.

Op de openingsavond heeft deze actie tot grote frustratie geleid bij een deel van het publiek. Een frustratie die veroorzaakt werd door de inherente structuur van de performance. Wat er gebeurde was dat de toeschouwer zelf, naast de aangeboden drie minuten van Lieven Segers en Vaast Colson, de duur van zijn/haar individuele ervaring bepaalde. Dit feit in combinatie met een publiek dat uit een zestigtal mensen bestaat, leidt ongetwijfeld tot een file. Deze initiële situatie resulteerde reeds in een eerste breuklijn tussen de verschillende aanwezigen.
Een groep nieuwsgierigen, die er niet tegenop kijkt om, al staande op de stelling, te wachten en aan te schuiven, onderscheidde zich van een andere groep, die ervoor koos om in de ruimte te wachten tot de file op de stelling zich oploste. Tot deze laatste groep, waar overigens de grootste frustratie voelbaar was, moet ik mezelf rekenen. Ten gevolge van een ongeduldig karakter, heb ik het gebeuren vanuit een ander perspectief ervaren dan een groot deel van de overige bezoekers. Ik ben op de openingsavond immers niet tot bij de actie zelf geraakt, waardoor ik het geheel eerder als beschouwer dan als toeschouwer heb ervaren. Ik zou hieronder graag verder ingaan op een aantal bedenkingen die ik, vanuit dat perspectief, heb gemaakt.
Laat ik beginnen met een beschouwing van de wachtende toeschouwers, om daarna over te gaan tot een reflectie of een associatie, die op toeschouwers als mezelf van toepassing is. Wat mij opviel bij het bekijken van de wachtende rij op de stelling, was dat ook daar opnieuw een breuk ontstond tussen de verschillende wachtenden. Een deel leek van het wachten zelf te genieten en liet de situatie een soort van spanning opbouwen. Het leek wel alsof het wachten als een noodzakelijk kwaad werd aanzien dat tot een beloning zou leiden. Deze houding deed mij onmiddellijk denken aan een mechanisme dat werkzaam is in het 'esthetisch aspect' van het 'culturisme', dat door Gilles Deleuze in het masochisme van Leopold von Sacher-Masoch werd ontdekt.
Gilles Deleuze verklaart dat 'wachten' en 'opschorting' als essentiële karaktereigenschappen van de masochistische ervaring gezien kunnen worden. Concreet betekent dit dat het masochisme formeel gezien bestaat uit een staat van wachten; de masochist ervaart het wachten in zijn meest pure vorm.
Het fenomeen van het 'pure' wachten bestaat uit twee simultaan verlopende processen: het eerste representeert datgene waarop gewacht wordt, iets dat essentieel traag is, altijd te laat of opgeschort, en het tweede belichaamt iets dat verwacht wordt en iets waarvan de versnelling van het opgewachte object afhangt. In het masochisme worden deze twee processen concreet ingevuld door een welomschreven combinatie van pijn en genot. "For at the same time as pain fulfills what is expected, it becomes possible for pleasure to fulfill what is awaited." (ii)
De masochist wacht op genot als iets dat zeker uitgesteld wordt, en hij beschouwt pijn als een conditie die hem zonder twijfel naar het genot zal leiden. Daarom stelt hij het genot uit in afwachting van de pijn, die een bevrediging mogelijk maakt.
Een ander deel van de wachtende toeschouwers, slaagde er niet onmiddellijk in om van het wachten zelf te genieten, waardoor ook hier frustratie de kop opstak. Wat je bij deze groep toeschouwers zag gebeuren is dat zij, als compensatie voor hun inspanning tijdens het wachten, zichzelf extra gingen belonen door de privé-performance extra lang te rekken. Een opmerkelijk gevolg hiervan was dat dit gedrag niet zozeer de "masochistische" wachters, naar de idee van Deleuze, raakte, maar wel de van nature ongeduldige toeschouwer, die er niet eens in slaagde om zichzelf ertoe te brengen achter aan de rij aan te schuiven. De conclusie die ik hieruit trek, is dat deze actie van vzw. Frigo erin slaagt om bepaalde menselijke trekken uit te vergroten en er daardoor eveneens in slaagt de toeschouwer, die er oog voor heeft, een spiegel voor te houden.
Ikzelf heb eigenlijk geen last gehad van gevoelens van frustratie omdat ik mij ervan bewust was, dat het mijn persoonlijke keuze was, al dan niet ingegeven door mijn instinct, om mij niet bij de rij wachtende mensen te vervoegen. Ook moest ik voortdurend denken aan een idee van Marcel Mauss in Essai sur le don (1950), later bewerkt door Derrida in Given Time.
In zijn essay beschrijft Marcel Mauss het mechanisme dat werkzaam is wanneer aan iemand een geschenk geven wordt. Volgens Mauss bestaat deze handeling uit drie componenten, namelijk de gever, het geschenk en de ontvanger. Die drie componenten verhouden zich als volgt ten opzichte van elkaar: het geschenk geeft macht over de ontvanger aan de gever omdat de gever door middel van het geschenk de ontvanger belast met de verplichting om iets terug te geven.
Derrida leidt hieruit op zijn beurt af dat iemand iets schenken in feite een onmogelijke onderneming is, gezien een geschenk in de volkstaal een wens om te geven zonder er een wens om te ontvangen aan te koppelen. Als ieder geschenk, en iedere menselijke transactie, het mechanisme door Mauss beschreven incarneert, kan een geschenk inderdaad nooit in zijn letterlijke betekenis een geschenk zijn. Derrida weet echter te ontsnappen uit deze paradox, door te stellen dat het enige echte geschenk dat de ontvanger krijgt bij de overhandiging van een cadeau, 'tijd' is.
Wanneer je namelijk van iemand een geschenk ontvangt, is het onbeleefd om onmiddellijk een geschenk terug te geven. Er wordt van je verwacht dat je slechts na een periode iets teruggeeft. Het geschenk dat geen geschenk is omwille van de inherente verplichting van het teruggeven, kan alsnog een geschenk worden, wanneer het gezien wordt als een gift van 'tijd'. Dit maakt van 'tijd' het enige geschenk dat ons bevrijd uit de hierboven beschreven paradox.
De specifieke ruimtelijke opstelling van de actie van vzw. Frigo, die enkel individuele ervaringen ervan mogelijk maakt, gekoppeld aan het aantal bezoekers op de openingsavond van deze expositie, heeft tot gevolg dat er geduld uitgeoefend moet worden. Er werd door omstandigheden een wachttijd opgedrongen om de actie te kunnen waarnemen. Lieven Segers en Vaast Colson gaven aan de toeschouwer met andere woorden, in naam van vzw. Frigo, het ultieme geschenk, namelijk 'tijd'.

Sara Colson

------------------------------------------------------------------------
 (i) Hiermee doel ik op de verhouding tussen de toeschouwer als individu en de toeschouwer als deel van een groep, die steeds een spanning teweeg brengt. Deze dubbele identiteit van de toeschouwer heeft een grote invloed op de manier waarop een performance gepercipieerd wordt. Er komt een dynamiek tot stand die gestalte krijgt in een wederzijdse beïnvloeding van het gedrag van de verschillende bezoekers.
(ii) Deleuze, Gilles. Coldness and Cruelty. Uit: McNeil, Jean. Masochism. New York: Zone Books (1991) 71
              Bronnen
(1) Deleuze, Gilles. Coldness and Cruelty. Uit: McNeil, Jean. Masochism. New York: Zone Books (1991)
(2) Kosalka, David L.R., George Bataille and the notion of gift. Uit: www.Lemmingland.com/bataille.html
(3) www.frigoweb.be